Historia e Zonës Industriale të Preshevës është një nga ato histori zhvillimore që vështirë të shpjegohen vetëm me mungesën e parave, me procedurat administrative apo me vështirësitë teknike. Ajo është një histori më e gjatë dhe më e ndërlikuar: histori e një ideje të rëndësishme ekonomike, e ndryshimeve politike, e vendimmarrjeve institucionale, e pritjeve të biznesit dhe, mbi të gjitha, e një zvarritjeje që për më shumë se dy dekada ka rënduar mbi perspektivën ekonomike të Preshevës.
Në një komunë kufitare, me pozitë strategjike pranë Korridorit 10 dhe me potencial të madh për transport, logjistikë, prodhim dhe tregti, një zonë industriale funksionale nuk do të duhej të ishte luks. Ajo do të duhej të ishte një nga shtyllat e politikës lokale të zhvillimit.
Por realiteti ka qenë ndryshe.
Ideja e zonës industriale është shndërruar gradualisht nga një projekt i menduar për zhvillim ekonomik në një simbol të vonesës institucionale. Për shumë biznese të Preshevës, kjo ka krijuar ndjenjën se një mundësi e jashtëzakonshme është humbur vit pas viti.
Në dokumentet publike të sotme, Çukarka paraqitet si një zonë industriale me potencial për logjistikë dhe prodhim, ndërsa dokumentet hapësinore e përcaktojnë zonën industriale në territorin e komunës.
Por pyetja kryesore mbetet:
Pse një projekt kaq i rëndësishëm ka pasur nevojë për më shumë se dy dekada për të arritur në fazën e tij të sotme?
Kjo pyetje nuk është vetëm ekonomike.
Është pyetje e qeverisjes lokale, e transparencës, e përgjegjësisë politike dhe e sundimit të ligjit.
Zanafilla – ideja për një Preshevë më të zhvilluar ekonomikisht
Zanafilla e projektit duhet kërkuar në periudhën kur Komuna e Preshevës drejtohej nga Riza Halimi, një nga figurat kryesore politike të Preshevës gjatë periudhës së pluralizmit.
Në atë periudhë, ideja e krijimit të një hapësire të organizuar industriale lidhej me nevojën për ta nxjerrë ekonominë lokale nga varësia pothuajse ekskluzive nga tregtia e vogël, ndërmarrjet familjare, remitancat dhe aktivitetet individuale.
Presheva kishte një avantazh që shumë komuna të tjera nuk e kishin: pozitën gjeografike.
Ajo ndodhet në korridorin kryesor ndërkombëtar që lidh Evropën Qendrore me Greqinë dhe më tej me Turqinë. Korridori 10 dhe afërsia me kufirin shtetëror e bëjnë territorin e Preshevës veçanërisht të përshtatshëm për veprimtari logjistike, magazinim, transport, prodhim dhe shërbime.
Në këtë kuptim, ideja e një zone industriale nuk ishte thjesht një projekt ndërtimor.
Ishte një projekt për ndryshimin e strukturës ekonomike të komunës.
Në këtë kuadër u përgatitën edhe dokumente të planifikimit ekonomik afatmesëm, në të cilat zonat për zhvillim ekonomik shiheshin si pjesë e një strategjie më të gjerë.
Sipas të dhënave që kërkojnë të dokumentohen më tej në arkivat komunale, në fazat e hershme të projektit u shqyrtua edhe lokacioni i njohur si Zona C, në pjesën kufitare.
Ky lokacion, sipas argumentit të mbështetësve të tij, kishte një rëndësi të veçantë strategjike për shkak të pozitës, lidhjeve rrugore dhe perspektivës së zhvillimit.
Këtu duhet kërkuar një nga çështjet më të rëndësishme të gjithë historisë së projektit:
A ishte zgjedhja fillestare e lokacionit rezultat i një analize profesionale ekonomike dhe hapësinore, dhe mbi çfarë kriteresh u ndryshua më vonë?
Përgjigjja duhet të gjendet në dokumentet origjinale të planifikimit, procesverbalet e Kuvendit Komunal, vendimet administrative dhe dokumentacionin kadastral.
Roli i planifikimit profesional dhe institucioneve eksperte
Një projekt i kësaj natyre nuk mund të ndërtohet mbi dëshira politike.
Ai kërkon analizë të tregut, analizë të tokës, infrastrukturës, transportit, ujësjellësit, kanalizimit, energjisë, telekomunikacionit dhe potencialit për investime.
Në këtë aspekt është e rëndësishme të sqarohet roli i Institutit të Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme – IMSP në Beograd, si dhe i ekspertëve që morën pjesë në përgatitjen e dokumenteve zhvillimore.
Emri i ekspertes Edita Kastratoviq lidhet me këtë fazë të planifikimit, sipas materialeve të përmendura në dokumentacionin e projektit.
Pikërisht për këtë arsye, një monografi serioze nuk duhet të mjaftohet me interpretimet politike.
Duhet të publikojë, sa herë që është e mundur, dokumentin bazë:
Çfarë rekomandonte studimi profesional?
Cilin lokacion rekomandonte?
Cilat ishin kostot e parashikuara?
Çfarë afati realizimi ishte paraparë?
Cilat burime financiare do të përdoreshin?
Sa vende pune pritej të krijoheshin?
Këto nuk janë pyetje dytësore.
Ato janë thelbi i përgjegjësisë publike.
Nga “Zona C” te Çukarka – kthesa enigmatike që kërkon shpjegim!
Një nga momentet më të rëndësishme në historinë e projektit ishte ndryshimi i lokacionit.
Në vend të lokacionit fillestar të diskutuar si Zona C, projekti u orientua drejt Çukarkës.
Dokumentet publike tregojnë se zona industriale në Çukarkë ishte paraparë me rreth 16 hektarë, në hapësirën ndërmjet stacionit hekurudhor dhe Korridorit 10. Kjo konfirmohet edhe nga raportimi i Radio Evropa e Lirë në vitin 2013.
Nga pikëpamja infrastrukturore, Çukarka kishte argumente të forta.
Afërsia me Korridorin 10 dhe hekurudhën krijonte potencial të rëndësishëm për transport dhe logjistikë.
Prandaj, ndryshimi i lokacionit nuk duhet interpretuar automatikisht si gabim.
Por, pikërisht sepse bëhet fjalë për një ndryshim të rëndësishëm, ai duhet të jetë i dokumentuar dhe i arsyetuar.
Një pyetje tjetër themelore është:
A u bë një analizë krahasuese e kostos dhe përfitimit ndërmjet lokacionit fillestar dhe Çukarkës?
Nëse po, ajo analizë duhet të bëhet publike.
Nëse nuk ekziston, kjo vetvetiu është një problem institucional që meriton sqarim.
Vlera e tokës – pyetja që nuk mund të anashkalohet
Në debatet lokale është ngritur edhe çështja e vlerës së tokës dhe e dallimit ndërmjet lokacioneve.
Nëse një lokacion me potencial shumë më të madh ekonomik është zëvendësuar me një tjetër, duhet të dihet se cilat kritere kanë përcaktuar vendimin.
Vlera e tokës nuk matet vetëm me çmimin e saj në treg.
Ajo duhet të analizohet edhe përmes:
● pozitës gjeografike;
● qasjes në rrugë;
● qasjes në hekurudhë;
● afërsisë me kufirin;
● kostos së infrastrukturës;
● mundësisë për zgjerim;
● interesit të investitorëve;
● ndikimit në buxhetin komunal;
● potencialit për punësim.
Prandaj, pretendimi se një tokë është “dhjetëra apo qindra herë më e lirë” nuk duhet të mbetet thjesht një deklaratë politike.
Ai duhet të testohet me vlerësime profesionale, dokumente kadastrale, çmime të tregut dhe ekspertizë të pavarur.
Kjo është rruga e vetme për ta ndarë debatin politik nga e vërteta ekonomike.
Viti 2013 – kur projekti ende priste fillimin!
Një nga dëshmitë më domethënëse të zvarritjes është raportimi i vitit 2013.
Në korrik të atij viti, Ragmi Mustafa, atëherë kryetar i Komunës së Preshevës, deklaronte se ende nuk ishte e sigurt nëse ndërtimi i zonës industriale do të fillonte deri në fund të vitit.
Raportimi theksonte se nga buxheti shtetëror ishin tërhequr 30 milionë dinarë të destinuar për projektin, ndërsa komuna nuk ishte në gjendje të siguronte pjesën e saj prej 10 për qind të financimit të parashikuar. Kostoja e atëhershme e projektit vlerësohej rreth dy milionë euro.
Ky dokument është jashtëzakonisht i rëndësishëm.
Sepse dëshmon se, edhe pas kalimit të pushtetit nga një periudhë politike në tjetrën, problemi themelor mbeti:
financimi, realizimi dhe përgjegjësia institucionale.
Në vitin 2013, projekti tashmë ishte bërë një premtim i përsëritur.
Por premtimi nuk ishte shndërruar ende në realitet.
Nga projekti zhvillimor në “gropë të zezë” të investimeve
Këtu fillon pjesa më e dhimbshme e kësaj historie.
Një projekt industrial duhet të prodhojë vlerë.
Zona duhet të tërheqë kapital, të krijojë vende pune, të shtojë të ardhurat lokale dhe të nxisë krijimin e bizneseve të reja.
Por një zonë që ndërtohet ngadalë, pa infrastrukturë të plotë dhe pa siguri të qartë për investitorët, prodhon efektin e kundërt.
Ajo bllokon kapitalin.
Bllokon tokën.
Bllokon bizneset.
Bllokon investimet.
Dhe mbi të gjitha, bllokon kohën.
Për një biznesmen, koha është kapital.
Një investitor që pret pesë, dhjetë apo pesëmbëdhjetë vjet për infrastrukturë nuk ka më të njëjtin interes.
Kështu, ajo që duhej të ishte motor zhvillimi rrezikon të bëhet gropë e zezë e investimeve publike.
Ky është ndoshta formulimi më i saktë për tragjedinë ekonomike të projektit.
Bizneset e Preshevës – viktimat e padukshme të zvarritjes
Në diskutimet për zonën industriale shpesh flitet për tokën, fondet dhe infrastrukturën.
Por shumë më pak flitet për bizneset.
Bizneset e vogla dhe të mesme janë ato që paguajnë koston e vonesës.
Një ndërmarrës i ri mund të ketë nevojë për:
● një parcelë;
● energji elektrike;
● ujë;
● kanalizim;
● rrugë;
● telekomunikacion;
● leje ndërtimi;
● siguri juridike;
● kushte të barabarta konkurrimi.
Nëse këto nuk ekzistojnë në kohë, biznesi nuk pret pafund.
Ai largohet.
Investon në Bujanoc.
Investon në Vranjë.
Investon në Kosovë.
Investon në Maqedoninë e Veriut.
Ose largohet jashtë vendit.
Kjo është arsyeja pse vonesa e një zone industriale nuk mund të matet vetëm me numrin e viteve.
Duhet matur edhe me investimet që nuk u realizuan.
Dhe këtu duhet bërë një studim serioz:
Sa kompani të Preshevës kanë deklaruar se kanë pasur nevojë për tokë industriale gjatë këtyre dy dekadave?
Sa vende pune nuk janë krijuar?
Sa investime private nuk janë realizuar?
Sa të ardhura potenciale nuk kanë hyrë në ekonominë lokale?
Pa këto të dhëna, nuk mund të llogaritet kostoja reale e dështimit.
Financimet e reja – më në fund një kthesë?
Në vitet e fundit projekti ka hyrë në një fazë tjetër.
Dokumentacioni i EU PRO Plus tregon një projekt me vlerë rreth 1.164.025 euro, nga të cilat rreth 619.957 euro ishin pjesëmarrje e programit dhe rreth 544.068 euro bashkëfinancim. Projekti përfshinte përfundimin e infrastrukturës komunale, duke përfshirë kanalizimin, ujësjellësin, furnizimin me energji të tensionit të ulët, ndriçimin publik, rrjetin telekomunikues dhe infrastrukturën rrugore.
Ky është një zhvillim i rëndësishëm.
Sepse tregon se, pas një periudhe shumë të gjatë, projekti ka hyrë në një fazë ku infrastruktura po trajtohet në mënyrë më sistematike.
Në shkurt 2026 u zhvillua konferenca përmbyllëse e projektit të Zonës Industriale “Çukarka”, ku u prezantuan aktivitetet e realizuara dhe planet për zhvillimin e mëtejshëm të zonës. Në atë aktivitet u theksua nevoja për përmirësimin e infrastrukturës dhe të kushteve për investitorët.
Kjo do të thotë se sot nuk mund të thuhet se projekti është thjesht “zero”.
Ka pasur investime dhe hapa konkretë.
Por kjo nuk e eliminon pyetjen kryesore:
Pse u deshën kaq shumë vite për të arritur këtu?
Dyshimet për keqpërdorime – nga akuza politike te kërkesa për transparencë
Çdo projekt publik që zgjat për dekada, ndryshon lokacione, përfshin blerje apo përdorim toke, kontrata, tenderë, financime publike dhe fonde ndërkombëtare, duhet të jetë objekt i transparencës së plotë.
Në rastin e Zonës Industriale të Preshevës, janë shfaqur zëra dhe dyshime publike për keqpërdorime dhe korrupsion.
Por në një tekst serioz akademik duhet bërë një dallim themelor: dyshimi nuk është provë.
Prandaj, nuk është e drejtë që persona apo institucione të shpallen fajtorë pa vendim gjyqësor ose prova të verifikueshme.
Por është po aq e gabuar që dyshimet të injorohen.
Rruga demokratike është tjetër:
auditim – dokumentim – hetim – përgjegjësi.
Për këtë arsye do të ishte e arsyeshme që të bëhet një auditim i plotë i projektit nga fillimi deri në ditët e sotme.
Auditimi duhet të përfshijë:
të gjitha vendimet për zgjedhjen e lokacionit;
dokumentet e planifikimit;
vlerësimet e tokës;
kontratat;
tenderët;
burimet e financimit;
pagesat;
punët e realizuara;
punët e papërfunduara;
ndryshimet e projekteve;
kostot fillestare dhe kostot përfundimtare;
përgjegjësit institucionalë për çdo fazë.
Vetëm një dokumentacion i tillë do ta mbyllte debatin me fakte.
Problemi nuk është vetëm ekonomik – por është edhe problem i qeverisjes
